مفهوم و جایگاه علم دینی و برداشت ناصواب از آن

بازنشر رویداد علمی: سخنرانی حضرت علامه مصباح یزدی (ره) (بخش اول)

موضوع رویداد: علم دینی و علوم انسانی

مکان برگزاری: قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، ساختمان شماره یک، سالن همایش، هشتمین هم‌اندیشی وحدت حوزه و دانشگاه

تاریخ برگزاری: 29 آذرماه 1389 ش.

مفهوم و جایگاه علم دینی و برداشت ناصواب از آن

موضوع بحث ما «نقش علم دینی در علوم انسانی» است. در آغاز بحث، برحسب روال معهود، مفردات عنوان و موضوعی را که برای بحثمان در نظر گرفته‌شده، موردبررسی قرار می‌دهیم و سعی می‌کنیم اگر دراین‌باره تعاریف روشنی وجود دارد ارائه کنیم. در این راستا، هم باید علوم انسانی و هم علم دینی را معرفی کنیم. برای تعریف علم دینی باید هریک از دو واژه علم و دین را جداگانه تعریف کنیم و نسبت بین آن دو را بازشناسیم. تبیین و تعریف این امور به این خاطر است که پس از گذشت بیش از سی سال از انقلاب و طرح مسأله وحدت حوزه و دانشگاه هنوز نه‌فقط برای افرادی که تازه وارد صحنه علم شده‌اند بلکه برای روحانی و دانشگاهی و بسیاری از کسانی که عمری را در حوزه و دانشگاه سپری کرده‌اند، ابهام‌هایی در این زمینه‌ها وجود دارد و تفسیرهای غلطی از سوی آن‌ها ارائه می‌شود. در پاره‌ای از این تفسیرهای غلط، علم دینی مرادف با علوم قدیمی و در برابر علم دانشگاهی قرار می‌گیرد و علم دانشگاهی مرادف با علوم جدید معرفی می‌شود. گاهی به‌جای علم دینی علم قدیمی و به‌جای علوم دانشگاهی علوم جدید را به کار می‌برند؛ البته این تلقی و نام‌گذاری و اعتقاد به تقابل قدیم و جدید بین علم دینی و علوم دانشگاهی، ناشی از تصورات غلط کسانی است که از حوزه تحقیق و تفکر فاصله دارند.

 بر اساس آن تصوری که ذکر شد، وقتی سؤال می‌شود علم دینی چه نقشی در علوم انسانی دارد؟ در پاسخ گفته می‌شود که هیچ نقشی، چون دوران علم دینی و علم قدیمی گذشته و زمان جولان و پویایی این علوم اکنون به سر آمده است؛ با پیشرفتی که در علوم به وجود آمده و رشد شتابنده و عظیمی که بشر در زمینه صنایع، اختراعات و تسخیر فضا داشته است دیگر برای علوم قدیمی، هیئت بطلمیوسی، فرضیه‌های کهن در باب فلکیات و بحث از جرم، عرض، ماهیت و مباحث دیگری که در فلسفه قدیم وجود دارد، مجالی نمانده و باید طومار علوم قدیم و ازجمله علم دینی را در هم پیچید. اکنون زمان پرداختن به علوم جدیدی است که بر پایه تجربه بنانهاده شده و نتایج مطلوب و محسوسی برای بشر دارد. این تصور در ذهن بسیاری وجود دارد، البته برخی فضا و زمینه مناسبی برای ابراز این برداشت نمی‌یابند و از ترس اینکه نکند به ضدیت با انقلاب و دین متهم شوند، آن برداشت را بروز نمی‌دهند. از سوی دیگر، چون تعریف درستی از علم دینی ارائه نشده، برخی گمان می‌کنند که علم دینی در شمار علوم قدیمی قرار دارد؛ علومی که عناصر اربعه و افلاک تسعه از شمار فرضیه‌های آن است و قبل از دوران مدرنیته و تحصیل پیشرفت‌های جدید، در غرب و شرق اروپا و در دانشگاه‌های وابسته به کلیسا تدریس می‌شد، در کشورهای اسلامی نیز حوزه‌های علمیه متولی معرفی و ارائه آن هستند. این علم چنان‌که گفتیم در مقابل علوم انسانی قرار دارد که با تجربیات بشری به وجود آمد، پیشرفت کرد، گسترش یافت و نتایج عینی بر آن مترتب گشت.