بررسی و تحلیل مفهوم و معنای اراده از منظر صدرالمتألهین و علامه مصباح (ره)

به گزارش دبیرخانه همایش یکی از مقالاتی که مراحل پذیرش و چاپ را طی کرده است مقاله ای با عنوان «بررسی و تحلیل مفهوم و معنای اراده از منظر صدرالمتألهین و علامه مصباح (ره)» است.

«بررسی و تحلیل مفهوم و معنای اراده از منظر صدرالمتألهین و علامه مصباح (ره)»، تحقیقات بنیادین علوم انسانی، دورة 8، ش3، ص11ـ30.

احمد سعیدی

چکیده

شناخت اراده از جهات مختلف مهم و بلکه ضروری است؛ از جمله اینکه اراده‌شناسی بخشی از انسان‌شناسی است و می‌تواند در جهت تحول علوم انسانی موجود و تولید علوم انسانی اسلامی مؤثر باشد. در این مقاله، دیدگاه‌های صدرالمتألهین و علامه مصباح یزدی به‌همراه برخی مبانی تبیین و مقایسه شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که این دو دیدگاه با وجود شباهت بسیار به یکدیگر، با پیامدهای مختلفی در علوم انسانی همراه هستند. صدرالمتألهین اراده را از صفات وجود بما هو وجود می‌داند و برای آن مفهومی مشکک به تشکیک عامی و حقیقتی مشکک به تشکیک خاص قائل است. بر این ‌اساس، وی برای همۀ موجودات مجرد و مادی، اراده قائل است و همۀ اراده‌ها را به‌لحاظ حقیقت، واحد، و از نظر مرتبه و تعین، متعدد می‌شمارد و ارادۀ هر موجود متعینی را جلوه و نشانه‌ای از ارادۀ حق ـ سبحانه ـ به‌لحاظ مرتبۀ آن موجود تلقی می‌کند؛ اما علامه مصباح (ره) اراده را در همۀ موجودات ساری ندانسته، آن را از صفات وجودهای مجرد می‌داند. ازسوی‌دیگر، ایشان حتی وحدت مفهوم اراده در موجودات مجرد را هم نمی‌پذیرد و برای اراده سه مفهوم عام، خاص و اخص مطرح می‌کند که تنها یکی از آنها میان خداوند و مخلوقات مشترک است. همچنین وی متناسب با دیدگاه خود در زمینۀ تشکیک طولی و عرضی، نوعی ارتباط تشکیکی میان ارادۀ خداوند و اراده‌های مخلوقات و نوعی تباین بین اراده‌های مخلوقات هم‌عرض قائل است.